Có không ít bệnh nhân và thậm chí Bác sĩ có hỏi tôi về chủ đề này, tôi xin được viết 1 bài ngắn gọn như sau: Theo tôi, tế bào gốc chữa khỏi bệnh thận đang bị thổi phồng khá nhiều, nhất là qua lời truyền miệng và quảng cáo. Nói thẳng với bệnh nhân: đến thời điểm này, tế bào gốc trong đa số bệnh thận vẫn là hướng nghiên cúu, chưa phải điều trị chuẩn như thuốc hạ áp, ức chế hệ RAA, SGLT2i, hay các phác đồ ức chế miễn dịch đã có khuyến cáo rõ ràng trong các huonsg dẫn chính thống.
1. Tế bào gốc là gì?
Tế bào gốc là nhóm tế bào có khả năng tự tái tạo và/hoặc biệt hoá thành một số loại tế bào khác. Trong y học hiện nay, khái niệm “tế bào gốc điều trị” rất rông, nhưng trong bệnh thận người ta hay nói đến mesenchymal stromal/stem cells (MSC) (từ tuỷ xương, mô mỡ, dây rốn…), với kỳ vọng giảm viêm, điều hoà miễn dịch, tiết yếu tố có lợi cho hồi phục mô hơn là “biến thành tế bào thận mới” như nhiều quảng cáo nói.
2. Điều trị tế bào gốc trong bệnh thận đã có hướng dẫn chưa?
– Nếu hỏi “đã thành khuyến cáo chuẩn chưa?”, thì chưa. Các guideline CKD hiện hành tập trung vào những can thiệp đã có bằng chứng mạnh (kiểm soát HA, albumin niệu, RASi, SGLT2i, tối ưu nguy cơ tim mạch, dinh dưỡng…). Trong các tài liệu hướng dẫn CKD của KDIGO, tế bào gốc khg phải là một điều trị thường quy được khuyến nghị cho BN CKD.
– Vì sao chưa khuyến cáo: Bằng chứng ở người còn ít, cỡ mẩu nhỏ, khg đồng nhất (loại tế bào, liều, đường dùng, tiêu chí đánh giá).
Hiệu quả nếu có thường là tín hiệu cải thiện ở một vài chỉ số, chưa đủ chắc để kết luận “làm chậm tiến triển CKD” theo chuẩn nghiên cúu lớn.
– Vấn đề an toàn, chuẩn hoá sản xuất, theo dõi dài hạn (u, nhiễm trùng, biến cố miễn dịch…) vẫn cần dữ liệu tốt hơn.
3. Hiệu quả thế nào? Thực hư ra sao?
– Nói kiểu lâm sàng cho dễ hiểu: có hy vọng, nhưng khg phải “thần dược”, và hiện tại khg nên coi là lựa chọn thay thế cho điều trị chuẩn.
– Ở mức độ tổng quan, nhiều bài tổng hợp ghi nhận MSC có tiềm năng giảm viêm,xơ hoá và hỗ trợ hồi phục chức năng thận trong mô hình thực nghiệm; nhưng khi sang nghiên cúu trên người, kết quả chưa nhất quán và còn thiếu thử nghiệm lớn, chuẩn hoá.
– Một điểm BN hay bị “dắt”: quảng cáo nói “tái tạo thận, hết chạy thận”. Thực tế, với CKD đã xơ hoá nhiều (sẹo hoá), khó có chuyện đảo ngược hoàn toàn. Nếu ai cam kết chắc nịch “khỏi 100%”, theo tôi là dấu đỏ.
4. Những bệnh thận nào đã được nghiên cúu dùng tế bào gốc?
Có vài nhóm bệnh hay được nghiên cúu (đa phần là MSC):
– Viêm thận lupus : Có thử nghiệm ngẫu nhiên đối chứng và nhiều nghiên cúu/đánh giá tiếp tục, cho thấy hướng này có tín hiệu, nhưng cộng đồng khoa học vẫn nhấn mạnh cần NC lớn hơn, thiết kế chặt hơn trước khi thành chuẩn.
– Bệnh thận IgA : Có nghiên cúu lâm sàng đánh giá an toàn/dung nạp của MSC nguồn mô mỡ (ADR-001) và theo dõi hiệu quả bước đầu. Đây là ví dụ điển hình: đang thử nghiệm, chưa phải điều trị thường quy.
Ghép thận: (Một số bối cảnh: chống thải ghép, viêm thải ghép mạn, hoặc giảm biến chứng sau ghép). Có báo cáo thử nghiệm pha sớm/chuỗi ca về MSC trong một số tình huống khó (như thải ghép kháng thể mạn hoạt động). Nhưng mức này vẫn là “đang nghiên cúu”, cần thêm dữ liệu mạnh.
– Bệnh thận do đái tháo đường, CKD nói chung: Có các thử nghiệm đang đăng ký và tiếp tục triển khai, nhưng kết luận chung hiện nay vẫn là: chưa đủ chứng cứ để khuyến cáo rộng rãi.
5. BN có nên tham gia điều trị tế bào gốc không ?
Theo tôi, BN chỉ nên cân nhắc tham gia nếu đó là nghiên cúu lâm sàng đúng nghĩa (clinical trial) và hiểu rõ đây là can thiệp thử nghiệm.
5.1. BN nên tham gia khi:
– Đúng thử nghiệm: có đăng ký thử nghiệm, có hội đồng đạo đức, có quy trình theo dõi, có tiêu chí chọn BN rõ ràng (thường có mã thử nghiệm công khai).
– Đúng minh bạch: giải thích rõ lợi ích kỳ vọng là gì, rủi ro gì, chi phí gì; khg hứa chắc.
– Đúng bác sĩ: đội ngũ làm là trung tâm chuyên khoa có năng lực hồi sức – xử trí biến cố truyền dịch, miễn dịch, nhiễm trùng.
5.2. BN nên tránh (5 vấn đề rất hay gặp):
– Quảng cáo kiểu chữa khỏi CKD, khỏi chạy thận, tái tạo thận
– Bắt đóng tiền trọn gói rất lớn nhưng hồ sơ nghiên cúu mập mờ
– Khg có theo dõi chuẩn (xét nghiệm định kỳ, ghi nhận biến cố, báo cáo)
– Sản phẩm tế bào gốc nguồn gốc/chuẩn sản xuất khg rõ
– Lôi kéo bằng hội thảo bán hàng, hoặc dọa khg làm thì sẽ suy thận nhanh
Các cơ quan quản lý và tổ chức chuyên môn cũng đã cảnh báo khá rõ về can thiệp tế bào gốc chưa được phê duyệt có thể gây hại (nhiễm trùng, biến chứng nặng…), và nhiều nơi bán dịch vụ trước khi chứng minh an toàn – hiệu quả.
6. Lời khuyên ngắn gọn cho BN tôi hay nói thế này ở phòng khám;
– Tế bào gốc: có thể là tương lai, nhưng hiện tại khg phải tiêu chuẩn điều trị bệnh thận.
– Nếu BN đang CKD: việc quan trọng nhất vẫn là kiểm soát HA, albumin niệu, đường máu (nếu có ĐTĐ), dùng thuốc đúng (ACEi/ARB, SGLT2i khi phù hợp), ăn uống – vận động – theo dõi định kỳ theo phác đồ chuẩn.
– Nếu BN muốn theo tế bào gốc: hãy coi đó là tham gia thử nghiệm, và nhớ nguyên tắc minh bạch , đạo đức ,theo dõi. Còn dạng “dịch vụ cam kết hiệu quả” thì theo tôi BN nên tránh.
Tài liệu tham khảo
1. KDIGO 2024 CKD Guideline – Executive Summary (Kidney International, 2024).
2. ISSCR – Guide to Stem Cell Treatments.
3. FDA (2019) – Cảnh báo về sản phẩm/dịch vụ tế bào gốc chưa được phê duyệt.
4. Wang Y. et al. MSC therapy in renal disease (2024).
5. Pura L. et al. MSCs in CKD (Cells, 2025).
6. Tanaka A. et al. MSC therapy for IgA nephropathy (Kidney360, 2024).
7. Deng DQ. et al. hUC-MSC in lupus nephritis (Ann Rheum Dis, 2017).
8. Pew (2021) – Harms linked to unapproved stem cell interventions.
